Als fotograaf en textielkunstenaar met jarenlange ervaring met zowel analoge als digitale technieken, merk ik dat de samenvoeging van fotografie en textiel nieuwe mogelijkheden biedt om narratieven te delen. In dit artikel bespreek ik specifieke inzichten, werkmethodes en hulpmiddelen die je onmiddellijk kunt inzetten, ongeacht of je net start of al een persoonlijke praktijk bezit.

De interactie van licht en vezeltextuur

Een afbeelding die op textiel wordt afgedrukt, ontvangt een andere visuele laag aangezien het licht via de draden terugkaatst en breekt. Het resultaat is nooit exact hetzelfde als op papier. Ik kies daarom steeds voor een testprint op het definitieve doek vooraleer ik een groot werk creëer. Zo neem ik waar hoe de textuur van linnen, katoen ofwel zijde het contrast en de kleurstelling tempert of daarentegen versterkt.

Het licht welke op een stofoppervlak neerstrijkt, verschuift per uur en per ruimte. In mijn atelier beproef ik daarom prints op diverse momenten van de dag. Een foto die bij de ochtend neutraal oogt, kan bij de middag warmer uitvallen door de zuiderlijke lichtval. Door dit te documenteren, creëer ik een compact lichtlogboek aan dat ik later kan raadplegen bij verse projecten.

Om de vezelstructuur zichtbaar te behouden, pas ik toe een matte inktlaag eerder dan een glansvolle coating. De matte laag verhindert dat het licht te veel terugkaatst en laat de structuur van het weefsel intact. Dit is met name essentieel bij portretopnamen waarbij huidtextuur en kledijdetails een rol spelen.

Voorbehandeling van het textieloppervlak

Voordat een foto op textiel belandt, moet het oppervlak te worden voorbehandeld rosprojects.nl. Ik was het doek in eerste instantie op 60 graden om alle appret te verwijderd krijgen. Hierna breng ik een dunne laag polyurethaan op die de inkt beter vasthoudt. Deze laag is transparant en verandert de kleur van het weefsel weinig, maar zorgt ervoor dat de inkt niet door de draden heen lekt.

Het drogen gebeurt op een rekbare frame zodat het doek strak blijft. Als het frame te klein blijkt, ontstaan er golven die later bij het printen voor onscherpte zorgen. Ik neem op daarom altijd de exacte afmetingen van het frame en registreer die bij het bestand, zodat ik later precies weet hoe het doek zich heeft ontwikkeld.

Een tweede voorbehandeling omvat het aanbrengen van een lichte primer op basis van acryl. Deze primer maakt het oppervlak iets gladder zonder de textuur volledig weg te verwijderen. Bij fijne foto’s met veel detail, zoals macro-opnames van planten, zie ik dat de primer het contrast versterkt en de kleuren levendiger maakt.

Belichting en contrast bij het drukken

De belichting tijdens het printen dicteert hoe scherp de details op het textiel zichtbaar worden. Ik werkzaam met een UV-lamp die ik op een stabiele afstand van 40 centimeter boven het doek positioneer. Te dichtbij resulteert in overbelichting en vlekken; te ver weg levert een te zachte overgang tussen lichte en donkere partijen.

Contrast is een tweede variabele. Een foto met hoge contrastwaarden kan op textiel te scherp ogen, omdat de vezels het licht diffuus veroorzaken. Ik reduceer daarom het contrast met ongeveer 15 procent in de digitale bewerking voordat ik druk. Dat levert een natuurlijkere overgang en voorkomt dat schaduwen volledig zwart raken.

Ik test altijd een strookje van 10 bij 30 centimeter met verschillende contrastwaarden. Op die strook noteer ik de exacte instellingen van de printer en de belichtingstijd. Zo creëer ik een referentietabel op die ik kan bekijken bij nieuwe projecten zonder telkens opnieuw te hoeven experimenteren.

Het kiezen tussen digitale en analoge technieken

Digitale fotografie biedt spoed en herhaling, maar raakt kwijt af en toe de tactiele kwaliteit die analoge opnames wel bezitten. Ik werk daarom met een middenformaat camera voor de digitale reeks en een 4×5 inch camera voor de analoge reeks. De twee series worden later naast elkaar gelegd om te beslissen welke sfeer het beste past bij het textielproject.

Analoge film heeft een korrel die blijft zichtbaar na het printen op textiel. Die korrel kan een extra laag toevoegen aan het verhaal. Bij een serie over industriële gebouwen combineerde ik bijvoorbeeld korrelige zwart-wit foto’s met grof geweven jute. De korrel intensiveerde het gevoel van ouderdom en slijtage dat het gebouw al uitte.

Digitale technieken zijn echter essentieel als ik meerdere lagen wil combineren. Met Photoshop kan ik een foto eerst omzetten in een rasterpatroon dat overeenkomt met een weefselstructuur. Dat raster print ik vervolgens op een dunne zijde die ik weer op een dikkere drager naai. Zo ontstaat een dubbele laag die zowel digitaal als handmatig tot stand is gekomen.

Het stikken als vormgevend middel

Het naaien is geen afwerking maar een actief onderdeel van de compositie. Door draden van verschillende dikte te gebruiken, kan ik lijnen toevoegen die de foto extra opdelen of precies samenbinden. Bij een serie over migratiepatronen borduurde ik bijvoorbeeld subtiele rode lijnen over de foto’s heen, die de routes van vogels volgden die ik eerder had gefotografeerd.

De richting van de steken is essentieel. Een horizontale steek loopt mee met de richting van de weefseldraden en blijft vrijwel onzichtbaar. Een verticale of diagonale steek verstoort het patroon en wekt de aandacht. Ik gebruik daarom een mix van beide: de horizontale steek voor subtiele correcties en de diagonale steek voor highlightpunten die het verhaal benadrukken.

De kleur van de draad dicteert of de naad versmelt met de foto of daarentegen afsteekt. Bij een donkere foto neem ik een donkere draad zodat de steek alleen zichtbaar wordt als het licht scheef invalt. Bij een lichte foto pas ik toe een contrasterende kleur om een extra laag toe te voegen die de toeschouwer uitnodigt om dichter te naderen.

Archivering en opslag van hybride werken

Gecombineerde werken van foto en textiel behoeven een verschillende bewaarwijze dan conventionele foto’s. Ik berg ze liggend in zuurvrije dozen met intermediaire vellen Tyvek. Tyvek is ventilerend en verhindert dat vocht zich ophoopt, terwijl het tegelijk stof en licht weert.

Temperatuur en luchtvochtigheid dienen stabiel te worden gehouden. Een variatie van meer dan 5 graden Celsius per dag kan de lijm tussen foto en textiel aantasten. Ik controleer daarom de condities in de opslagruimte met een digitale hygrometer en registreer de waarden elke week. Bij afwijkingen regel ik de ventilatie aan of verhuis ik de dozen naar een andere ruimte.

Voor transport gebruik ik een platte kist met schuimrubber aan de binnenkant. Het schuimrubber is gevormd in de vorm van het werk, zodat het niet kan schuiven. Op de buitenkant bevestig ik een label met de afmetingen en het gewicht, zodat de vervoerder weet dat het werk kwetsbaar is en liggend behoort te worden vervoerd.

Verslaglegging van het creatieve werkproces

Het documenteren van het proces draagt ertoe bij om later terug te kijken op keuzes die tijdens het maken zijn gemaakt. Ik fotografeer elke tussentijdse stap met een stabiele camera-standaard en dezelfde lichtval. Zo ontstaat een reeks die toont hoe een idee zich ontwikkelt van schets tot eindresultaat.

De documentatie bestrijkt ook niet-geslaagde experimenten. Een print die te donker blijkt of een naad die scheef valt, wordt tevens gedocumenteerd. Door deze fouten te archiveren, herken ik regelmatigheden in wat niet werkt en kan ik die in een komend project vermijden. Het bestand van mislukkingen is om die reden even belangrijk als het archief van goede creaties.

De documentatie ontwikkelt zich tot uiteindelijk op zich een artistiek werk. Ik selecteer een selectie procesfoto’s en druk die op dun blad dat ik daarna op het finale textielwerk aanbreng. Zo komt er een gelaagde structuur waarin zowel het finale stuk als de route ernaartoe te zien blijft. Dit biedt de beschouwer een kijk in de diepgang van het creatieve proces.